Türkiye karton ambalaj sektörünün Avrupa’daki yükselen etkisi yeni bir aşamaya taşınıyor. Karton Ambalaj Sanayicileri Derneği (KASAD) Başkanı ve 12 yıldır European Carton Makers Association (ECMA) Başkan Yardımcılığı görevini sürdüren Alican Duran, Kasım ayında yapılacak Genel Kurul sonrasında European Carton Makers Association (ECMA) Başkanlığını üstlenecek. Alican Duran ile Türk karton ambalaj sektörü için önemli bir dönüm noktasını temsil eden bu görevi ve Avrupa ve Türkiye karton ambalaj sektörleri için ne anlama geldiğini konuştuk.
- ECMA’da Türkiye adına Oktay Duran’ın Yönetim Kurulu üyeliği ile başlayan bir süreç yaşandı ve siz yakın zamana kadar ECMA Başkan Yardımcılığı görevini yürüttünüz. Türk ambalaj sektörünü önemli bir temsil düzeyine taşımış oldunuz. ECMA Başkanlığı konusunda neler söylemek istersiniz?
Bir önceki başkanımız Jean-François Roche Kongredeki açılış konuşmasında başkanlığı bırakacağını ve yerini benim alacağımı söyledi ama bunun resmiyet kazanması Kasım ayındaki ECMA Genel Kurulu’nda gerçekleşecek. Büyük bir değişiklik olmazsa bu süreç böyle olacak.
Türkiye için tabii ki bu çok önemli. Baskı – ofset tarafı Almanların, baskı makineleri tarafı yine Almanların, İsviçrelilerin; kâğıt – karton tarafı yine Almanların, İskandinavların ve İtalyanların… Kâğıt ve baskı Avrupa ülkelerinin çok iyi bildikleri şeyler ve araya bir Türkün girmesi bu yüzden önemli. Artıkendi içinde devrim niteliğinde bir değişiklik daha var: ECMA’nın 25 yıldır çok uluslu şirketten gelmeyen bir başkanı olmadı. Çok uzun zamandır bir aile şirketinin genel müdürü ilk kez başkanlığa geliyor. Bu da Avrupa’daki aile şirketleri için çok büyük bir mesaj içeriyor. Çünkü bazı şirketler ECMA’dan uzak duruyor, birliği çok uluslu şirketlerin oyun alanı olarak görüyorlardı. Şimdi, “Kollarımız açık, hepinizi bekliyoruz” çağrısı alıyorlar. ECMA zaten çok büyük, 651 üye şirket var ve sadece Avrupa operasyonları 15 milyar euro’nun üzerinde. Daha da büyümeye namzet.
Buraya nasıl gelindi? Türkiye’den Oktay Duran Bey ile başlayan, Dikran Acemyan, Süleyman Ertem, Farma – Forumlarda Atilla Cömert, Aylin Topal, Small and Medium Enterprises (SME) Forumlarında Emre Can Ertem; hepsi etkin roller alarak zaman içerisinde ülkemizi tanıttılar. KASAD’ın son on senede yaptığı atılım da çok etkili oldu, bu da gözlerinden kaçmıyor. KASAD’ın salt bir sektör STK’sını aşan etkin bir organizasyona dönüştüğünü izlediler. Ben de 12 yıldır ECMA’da başkan yardımcılığı görevindeyim; iki başkan gördüm. Ülkeden bağımsız olarak kabiliyet ve yetkinlikten yola çıkılarak başkanlığa uygun bulundum. Başka adaylar da var ama açıklanan benim adım oldu.
- Oktay Duran Bey ile birlikte Türkiye’den dört isim Yönetim Kurulu Üyesi oldu. Bu olağan bir sonuç mu?
Oktay Duran, Dikran Acemyan ve Süleyman Ertem’den sonra ben Yönetim Kurulu’nda yer aldık. ECMA içinde dernekler olarak sadece Alman FFI var. O da ECMA’daki en etkili bilirkişi kurumu gibi. Onun dışında hemen her ülkeden şirketler var. Bugün KASAD ECMA’nın Türkiye ayağı. Tüm Avrupa’daki karton ambalaj derneklerinin çatı derneği ECMA, hepsi oraya bağlı. On iki yıl önce Yönetim Kurulu’na girdiğimde FFI adeta ilahi bir noktada duruyordu. Bugün KASAD en azından onlar kadar saygın desek yanlış olmaz. Hatta onlardan daha çok organizasyon yapıyoruz. Bunda üyelerimizin katılımlarının da katkısı var. Öyle etkinlikler oluyor ki ne salona sığabiliyoruz ne de sponsorun verdiği rakamı tutturabiliyoruz. Üyelerimizin hatırını bile kırmak zorunda kalabiliyoruz. İlk başladığımda Swisotel’in rezidans tarafında küçük, 60 kişilik bir salonda toplantı yapıyorduk, bu noktaya geldik. Çünkü her gelen orada kendine göre bir şey buluyor, KASAD vaktini çalmıyor. Kendi adıma, vaktim değerli. Bir şeye vakit ayırıyorsam bir şey öğrenmeliyim. Kendi adıma bir şey öğrenmediğim tek bir toplantı olmadı. Bir derneğin üyelerine vermesi gereken en önemli şey bu.
- KASAD’ın bu arka planının yanında, ev sahipliği yaptığı İstanbul’daki ECMA Kongresi’nin bu seçimde etkisi oldu mu?
İstanbul zaten çok iyi bir destinasyon. İstanbul dediğimizde her zaman insanlar sevinç duyuyorlar. Buradaki organizasyonumuz da gerçekten kusursuza yakındı ve bunun da kuşkusuz etkisi var. Bir şehrin güzel olması ayrı bir konu ama bir etkinliği nasıl organize ettiğiniz apayrı bir konu. KASAD olarak bunu organize etmiştik; bu diğer ülkelerde pek öyle olmuyor. Sadece ECMA Genel Sekreterliği bunu takip ediyor. Tabii ki işlerini iyi yapıyorlar ama yerel STK’ların dokunuşu organizasyonu mükemmel hale getiriyor. Bunu gördüler, defaaten teşekkür ederek gittiler. Roma’daki toplantıda hâlâ İstanbul’u konuşuyorlardı.
Şu anda Avrupa’da resesyon var. Kendi içimizde problemlerimiz olsa da burada ciddi bir enerji olduğunu hissediyorlar. Yirmi yıl önceki İtalya, Fransa gibi görüyorlar.
- ECMA başkanlığınızın Türk karton ambalaj sektörü için nasıl bir değişim ve dönüşüm getireceğini öngörüyorsunuz? Meslektaşlarınıza neler vadediyorsunuz?
Bu Türkiye için gurur verici bir şey. Türkiye Avrupa Birliği’ne girmeden sektör giriyor gibi oldu. ECMA Başkanlığı sembolik değeri olan bir koltuk ancak Türk ihracatı için çok iyi olacak. Sadece ihracatta değil, örneğin şu anda Batı Avrupa’dan makine alımlarında leasing sözleşmelerinde Türkiye risk puan diye faiz oranlarına 2-3 puan ekleniyor. Umarım bundan sonra hem makine hem malzeme alımlarında ister istemez Türkiye’ye daha pozitif bir gözle bakacaklardır.
- Bu vizeye kadar uzanır mı?
Hükûmetler arası ilişkiler bambaşka bir konu, inşallah küçük de olsa bir katkı yapar.
- Avrupa karton ambalaj sektörü için önümüzdeki dönem için en büyük handikaplar ve fırsatlar neler olacak? Bağlantılı olarak, Avrupa’da hangi segmentin büyüyeceğini öngörüyorsunuz?
Başkanlığım biraz türbülanslı bir döneme denk geliyor. Çünkü 2030’da hem EUDR hem de PPWR uygulamaları başlıyor. Her ambalajın kendi geri dönüştürülebilirliğinin çok daha önemli olduğu, çok ciddi fırsatlar ve risklerin de olduğu bir dönem. Brüksel’de şu anda ambalajın kodu baştan yazılıyor. Burada bize göre ve yapılan çalışmalara göre karton ambalaj avantajlı olanlardan. Çünkü Avrupa, Brüksel şuna karar verdi; “Geri dönüştürülemeyen ambalajı kullanmak istemiyoruz” diyorlar. Dolayısıyla karton zaten yapı olarak bu konudaki en avantajlı ürünlerden biri. Bu da üreticilerin kompozitlerden oluşan ambalajlardan çıkacağı anlamına geliyor. Kartona geçmek ek maliyet gerektirdiği için regülasyon onları zorlayana kadar bekleyecekler ama 2027 ile birlikte yavaş yavaş o yola girecekler.
2030’a kadar bu düzenlemelerin en az 600-700 bin ton fazladan karton talebi yaratacağını düşünüyoruz. İyimser bir bakışla bu miktar 1 milyon tonu da geçebilir. “Hemen geçersek Avrupa’da bu kadar karton ambalaj kapasitesi yok” diyenler var ama zaten Avrupa’da %100 kapasite ile çalışan karton ambalaj tesisi yok. Çoğu %50-60 kapasite ile çalışıyor. Şöyle bir baktığımda, rahatlıkla 2 milyon ton gibi bir talebe karşılık verilebilir. Benim ECMA’da ilk sorumluluğum, gelecek dalgayı kartona doğru yönlendirmeye çalışmak olacak. Bu ülkemize vereceğimiz en büyük hizmet çünkü bunu yaptığımızda her ülke kendine göre bundan faydalanacaktır. Makro stratejimiz burada kartonu doğru temsil etmek.
- Kartonsan’da bir devir durumu oldu, yapılan yatırımlar da hep oluklu üzerine yapıldı. Hatta bu alanda ciddi üretim fazlası ve sıkıntılar da var. Bu alanda bir yatırım öneriniz var mı?
Düz mantıkla baktığımızda esmer kâğıtta milyon tonu aşan ekstra kapasite var. Kartona baktığımızda Kipaş’ın makinesi sadece karton üretse 500 – 600 bin ton arası üretim yapabilir, 500 bin diyelim. Kartonsan’ın bir makinesi kapalı, tek makine ile 130-140 bin ton arası karton üretebilir. Muratlı da 90 bin ton üretebilir. Şu anda elimizde 700 bin ton karton üretim kapasitesi var. Şu anda zaten Türkiye’nin hurdadan üretilen karton talebi maksimum 400 bin ton. Hurdada şu anda kendimize yetiyoruz ama bu üreticiler para kazanamadıklarını söylüyorlar. Fiyatları Avrupa ile karşılaştırıldığında ucuz da değil ama buna rağmen para kazanamıyorlar. Bu ortamı ne oluşturuyorsa ona bakmak lazım. İthalat Genel Müdürlüğünü ziyaretimde de söyledim, bu konu şuna benzemeye başladı: Zamanında Tofaş’ın Serçe serileri vardı, ithal otomobillere yüksek gümrük vergileri istiyorlar, “vergi koymazsanız biz batarız” diyorlardı. Kimse batmadı. Koruma ile bir yere varamayız. Bu sürdürülemez. Kartonsan çekilse bile elimizde geri dönüşümlü karton fazlası var ama Bristol kartonda hem Avrupa’ya hem Çin’e bağımlıyız. Geri dönüşümlü karton ihracatı en zor olan ürün, çünkü rekabet çok yüksek.
Ama eninde sonunda bu yapılmalı. Yerli kâğıt karton tedarikçilerimiz bizim buradaki gücümüz. Arkasında karton fabrikası olmayan bir ülkenin karton ambalaj ihracatı yapma şansı yok. Bristol tarafında rekabet şansımız daha yüksek.
- Burada selüloz en büyük sorun herhalde…
Daha önce biz araştırmasını yaptık. Orman Genel Müdürlüğü çok iyi çalışıyor ve mekanik odun hamuru ülkemizdeki ağaçlardan temin edilebilir. Selüloz ise dünya çapında bir emtia, dolayısı ile Çin’liler gibi ithal edebiliriz.
- Geri dönüşüm ve düzenlemeler yönünden lüks karton ambalajda da zorluklar var. Duran Doğan Ambalaj bu konuda inovasyonlar yaptı; geri dönüşüm bahsinde lüks karton ambalajın durumu ne olur?
Duran Doğan Ambalaj standart iş yapmayan ve katma değerli ürünlerde hem Türkiye’de hem Avrupa’da güçlü bir şirket. Avrupa birkaç materyalden oluşan (kompozit) ambalaj istemiyor. Duran Doğan müşterileri bunu on yıl önce de istemiyorlardı. Bunun için transfer metalizasyonunu geliştirdik, on yıldır metalizeyi transfer yapıyoruz. Dolayısıyla bizim yaptığımız metalize %100 geri dönüştürülebiliyor, doğrudan karton atıklar arasına atılabiliyor ve her türlü sertifikası olan bir ürün.
Buradan yola çıkarak bariyer kâğıtları, bariyer kartonlarına geçtik. Şu anda oksijen ve nem bariyerli ürünler üretiyoruz. Geleceğin de bunlarda olduğuna inanıyoruz. Bu yapıldı ama hemen geçilmemesinin nedeni maliyet. Firmalar sonuna kadar maliyet avantajını kullanmaya çalışıyorlar. Belli bir kapasiteye ulaştıktan sonra güncel fiyatlara çok daha yakın olacağız.
- ECMA’daki temaslarınız ışığında, düzenlemeler konusunda Avrupa’da en büyük endişe hangi noktalarda yaşanıyor? Sektörün (hem Türkiye hem Avrupa’daki karton ambalaj üreticilerinin) çözmesi gereken acil konular neler?
Avrupalıların şu an en büyük sorunu enerji. Avrupa’da bir Rusya bağımlılığı olduğu için enerji çok endişelendiriyor. Açıkçası iş gücü konusu konuşuluyordu ama artık burada da hümanoidler konuşulmaya başlandı. İş gücünde istenen kaliteyi bulamıyoruz diyenler şu anda “Biz hümanoidlere yatırım yapacağız” demeye başladılar. Atık regülasyonları önemli ve dikkat edilmesi lazım. Bazı ülkeler avantajlı olacak, ihracatı biraz daha zorlayacak. Türkiye açısından çok yakından takip etmemiz gereken bir konu bu çünkü “Bize gönderdiğiniz geri dönüşümlü kartonun hurdasının Avrupa Birliği’nden alındığını belgelemeniz lazım” gibi ibareler var.
Dolayısıyla krizlerin ve fırsatların iç içe olduğu yeni bir döneme giriyoruz. Daha önce yaptıklarımızla bizi başarılı kılan tecrübeler bundan sonra aynı şekilde sonuç vermeyebilir. O yüzden gelen dalgayı iyi okumamız lazım. Yani bambaşka bir dalga geliyor içinde çok fırsat var ama riskler de var.
- Geri dönüşüm oranlarını arttırmak için sizlerin, firmaların, dönüştürücülerin ve kamunun nasıl bir iş birliği içinde olması gerekiyor? Önümüzdeki sürece ilişkin neler yapılmalı?
Bununla alakalı son Ankara ziyaretimizde İhracat Genel Müdürümüz ile konuştuk. Hurda ile alakalı bir çalıştay yapmak istiyorlar. Yapılmalı çünkü hurda artık milli servet. Hurda artık öyle kolaylıkla ihraç edeceğimiz bir ürün olmamalı. Artık her ülke kendi hurdasına sahip çıkıyor. Yeni regülasyonlarla birlikte hurda gerçekten çok değerli olacak. Mutlaka hükûmet öncülüğünde sanayimizle el ele verip kişisel çıkarlardan çok tüm ülkenin çıkarına bir hurda kâğıt stratejisi geliştirmeliyiz.
Biz şu anda esmer kağıtta yatırım olarak belki dünyanın en iyisiyiz. Çin ile bile yarışacak durumdayız. Ama en iyi silahınız elinizde olsa da merminiz yoksa anlamı yok.
Mutlaka kâğıdın, kartonun geri dönüşümü artırılmalı ve hurda ihracatı kontrollü yapılmalı.
- Enerji maliyetleri artık herkesin canını yakar noktaya geldi. Ekonomik belirsizlikler ve bölgemizde çok sayıda savaş da var. Bu Avrupa’yı da çok tedirgin ediyor, bizi de etkiliyor. Bu dönüştürücülerin yatırım kararlarını nasıl etkiledi? Buradan bir çıkış var mı?
Konuyla çok alakalı olduğundan hurdadan başlayalım. Biliyorsunuz, hurda kâğıt bazlı ürünlere çift haneli zamlar geldi. Karton ambalajcılar olarak, kabullenmiyorlar ama Türkiye’deki müşterilere bunu bir şekilde anlatıyorsunuz. Duran Doğan’ın %50 ihracatı var, birçok şirketin benzer oranda veya %30-40 ihracatı var. Şimdi hem mikro oluklu hem karton olan bir ürün bir anda %15-20 zamlanıyor; bunu Avrupalıya nasıl anlatacağız? Onlarda öyle bir şey yok. Enerjiden ve hurdadan dolayı ufak artışlar gelmiş ama büyük kontratlar zaten PPI ve EUWID gibi endekslerle üç ayda bir değerlendirilerek yapılır. Endekslere bakıyorlar ve üç ay sonra “%1 artış var” diyorlar. Bende ise %20 artış var! Bir yandan da düşük kur, değerli TL’den dolayı zaten %20 içerideyiz. Bu yüzden ana sorun makroda.
Hurda kâğıttan karton üreticilerinin fiyatları zaten Avrupa normlarının üst sınırlarında. Ama para kazanamamalarının temel nedeni Türkiye’deki giderlerinin TL bazında çok yüksek olması, %20 daha yüksek olması gereken euro doğru kurda olsa aslında TL %20 daha aşağıda olacak; yüksekte dediğimiz euro alt tarafa gelecek, her şey yerli yerine oturacak. Ama oturmuyor çünkü enflasyona tabi giderlerle, döviz kuruyla gelirler arasındaki makas hiç yoksa %20.
- Önümüzdeki on yılda karton ambalajı kökten değiştirebilecek bir teknolojiyi işaret etmeniz gerekse bu ne olurdu? Yapay zekâ, otomasyon ve akıllı fabrikalar karton dönüştürme tesislerini nasıl değiştirecek?
Ne kadar sürer, onu bilemiyorum ama yapay zekâ beyaz yakalıların çok işini alacaktır. Mavi yakalılar için de hümanoidler çok ciddi bir tehdit. Bizim sanayimizde işçilik %15’i geçince işletme batma sınırına gelmiş sayılır. Şu anda bizde %25’lere gelmiş durumda. Bu çok tehlikeli bir yer. Hümanoid kullanmaya biraz mecbur bırakılacak sektör. Şirketlerin mutlaka daha yalın, daha efektif çalışmaları lazım.
Geleni görüyorum ama söz konusu insan olduğu için bunun hemen yapılmasına taraftar olmayanlardanım. Yani elimizdeki ekiplerimizle mümkün mertebe, çok daha yalın çalışıp rekabette kalmamız, daha ileriye gitmemiz lazım diye düşünüyorum.
- Türkiye’de esmer kağıtta kapasite yüksek, Bristol üretmediğimize göre ihracatçı o segmentte mi yoğunlaşmalı, siz ne düşünüyorsunuz?
Bristol yok ama uygun fiyatla alınabiliyor. Biz iyi bir servis ve iyi kaliteyi sürdürülebilir bir şekilde sunduğumuz için ihracat yapabiliyoruz. Üreticilerimizin kuvvetli olmaları, yeni teknoloji makineleri olması bizim için çok büyük avantaj. Ama doğru bağ kurmak lazım, ne yazık ki şu durumda esmer kâğıtta bunun doğru kurulduğunu düşünmüyorum. Bir kalemde %20 zam gelirse bunu Avrupalılara anlatmamızın bir yolu olduğunu sanmıyorum. Bu ilişki daha sağlıklı, daha sürdürülebilir, daha uzun ömürlü olduğu müddetçe karton ambalaj dünyası burada kurulu kapasiteden çok daha iyi faydalanır.
- Başkanlık döneminiz bittiğinde neleri başarmış olmak istersiniz? Görevde ilk öncelikleriniz neler olacak?
Belirttiğim gibi çok önemli bir dönemde başkanlık sırası bana geldi. Kâğıt ve kartonun makro stratejide diğer ambalaj ürünlerinden hiç olmadığı kadar pay almasını sağlamamız lazım. ECMA olarak Avrupa’da ne kadar başarılı olursak, tüm ülkedeki sektöre, karton ambalaja bu çok olumlu yansıyacak.
O yüzden büyük bir sorumlulukla bu dönemece giriyoruz. 2027-2030 arası üç yıllık bir dönem zaten, umarım sektörümüzü en iyi şeyleri temsil ederiz.
- Döneminizde ECMA ile diğer kıtalardaki sektörel örgütlenmeler arasındaki ilişkilerin nasıl biçimleneceğini düşünüyorsunuz?
Dünya artık tek bir organizma. Zaten benim başkanlığa aday olmam bile artık eski kapalı Avrupa döneminin bitmesi gerektiğini gösteriyor. Avrupa kendi içine dönmeye kalkarsa Avrupa zaten biter çünkü artık çok devasa bir dalga var. Uzak Doğu bir dev, Kuzey Amerika bir dev. Avrupa’dan büyük bir pazar. Karşılıklı istişarede bulunuyoruz. Gelecekle alakalı ne olacağını anlamaya çalışıyoruz. Benim de tarzım daha kapsayıcı olmak, daha büyük bir coğrafyayı kapsamak. Çünkü birbirimizi anlayamazsak, salt rekabetin kimseye faydası yok. Herkesin birbirini anlayarak, kendi güçlü yanlarını daha öne çıkararak, zayıf yanlarını da geliştirmesi gerekecek. Hepimiz aynı gemideyiz. Bu yüzden Avrupa dışındaki bölgeleri yakından takip ederek neler olduğuna kayıtsız kalmayacağız.
- Tabii bunlar zaman gerektiriyor. ECMA Başkanlığı ile zaman kullanımınız değişecek mi?
Biz zaten bu sürece daha önce hazırlanmaya başlamıştık. Şöyle ki 30 senedir ECMA’nın kuruluşundan beri merkezimiz Hollanda’daydı, geçen sene Brüksel’e taşıdık. Cepi, Pro Carton ve ECMA aynı binanın farklı katlarında yer alıyor. Tüm lobi orada yapılıyor. Ekip olarak hazırız. Çok iyi bir genel müdürümüz Mike Turner ve onun altında çok iyi bir profesyonel ekibimiz var. Onlar günlük işleri takip ediyorlar. Ben onlarla Zoom üzerinden haftalık bir toplantı yapacağım. Gerektiğinde gitmem gerekirse Brüksel’e gideceğim. İki ayda bir zaten yönetim kurulu toplantıları yapılıyor. Gerek oldukça gideceğim. İş yüküm artsa da çok büyük bir ağırlık getirmeyecek. Artık selüloz, kâğıt, karton, sanayide kim varsa artık tek ses, tek yürek olarak hareket etme zamanı olduğundan tüm dernekler güçlerini birleştirmeliler.
